Warmtepomp in de winter: zo werkt het bij vorst

Dit is het punt waar de twijfel vandaan komt: hoe haal je warmte uit lucht van min vijf graden?

Het antwoord zit in het koudemiddel. Dat kookt bij een extreem lage temperatuur, tientallen graden onder nul. Vergeleken daarmee is buitenlucht van min vijf graden warm. Het koudemiddel neemt die warmte op, wordt samengeperst en geeft binnen een veel hogere temperatuur af.

Er is dus geen ondergrens waaronder er "geen warmte meer in de lucht zit". Er is alleen een punt waarop het steeds meer moeite kost om die eruit te halen.

Het rendement van een warmtepomp heet de COP: hoeveel kilowattuur warmte het toestel maakt uit één kilowattuur stroom. Hoe kouder het buiten is, hoe groter het temperatuurverschil dat het toestel moet overbruggen, en hoe lager die COP uitvalt. Op een vriesdag haal je dus minder warmte uit dezelfde kilowattuur stroom dan op een dag van 7 graden.

Hoe sterk dat terugloopt, verschilt per merk en model. Elke fabrikant publiceert die curve in het datablad van het toestel. Vraag je installateur er daarom naar, en let daarbij op de waarde bij de laagste temperatuur die in jouw regio voorkomt. Dat cijfer zegt meer dan een gemiddelde uit een folder.

Belangrijk om te weten: die lage waarden gelden voor de koudste dagen, niet voor het hele jaar. Het jaargemiddelde heet de SCOP en ligt voor moderne toestellen ruim boven de 3, juist omdat het grootste deel van het stookseizoen niet vriest.

Bij de gemiddelde tarieven van september 2026 moet een warmtepomp een COP van ongeveer 1,7 halen om gelijk te draaien met een cv-ketel. Hoe die rekensom werkt lees je in gas of stroom goedkoper is.

Dat getal van 1,7 is je meetlat. Een moderne warmtepomp haalt over het jaar ruim boven de 3, dus zelfs als het rendement op een strenge vriesdag flink terugvalt, blijft er ruimte tot dat kantelpunt.

Wil je het voor een specifiek toestel weten, kijk dan in het datablad naar de COP bij de laagste buitentemperatuur die je verwacht. Ligt die boven 1,7, dan is verwarmen met die warmtepomp ook op zo'n dag voordeliger dan met gas.

Bij vochtig weer rond het vriespunt vormt zich rijp op de buitenunit. Die laag houdt de luchtstroom tegen, dus het toestel smelt hem periodiek weg.

Wat je dan ziet en hoort: de unit stopt kort met verwarmen, er komt damp of water uit, en soms hoor je een klik. Zo'n ontdooicyclus duurt ongeveer vijf tot vijftien minuten en gebeurt bij vorst een paar keer per dag.

Dit is geen storing. Het kost wat stroom, ruwweg een paar kilowattuur per dag in een vriesperiode, en dat zit al verwerkt in het rendement dat je toestel haalt. Hetzelfde gebeurt bij een airco die je in de herfst en winter gebruikt.

Duurt het langer dan een kwartier, of gebeurt het onafgebroken, dan is er wel iets aan de hand. Laat het toestel dan nakijken.

Op de koudste dagen kan de warmtepomp de warmtevraag soms niet in zijn eentje aan. Wat er dan gebeurt, hangt af van je installatie.

Bij een volledig elektrische warmtepomp springt meestal een elektrisch element bij. Dat werkt, maar zonder de winst van een warmtepomp: je krijgt dan één kilowattuur warmte per kilowattuur stroom. Draait dat element vaak, dan is dat een signaal dat het toestel te licht is bemeten of dat je woning meer warmte vraagt dan verwacht.

Bij een hybride warmtepomp neemt de cv-ketel het over. Het punt waarop dat gebeurt is instelbaar en ligt vaak rond de vijf graden. Dat is precies waarom hybride voor veel bestaande woningen een praktische keuze is: je hebt de zuinigheid van een warmtepomp en een ketel achter de hand als het echt koud wordt.

Vier dingen die verschil maken in de winter:

• Houd de buitenunit vrij. Bladeren, sneeuw en takken belemmeren de luchtstroom. Laat ruimte rondom de unit vrij.
• Dek hem niet af. Een hoes of een plaat eroverheen lijkt zorgzaam, maar de unit moet juist lucht kunnen aanzuigen.
• Laat hem constant doordraaien. Anders dan bij een cv-ketel loont het niet om de thermostaat 's nachts flink terug te zetten. Een warmtepomp werkt het efficiëntst op een constante, lage temperatuur.
• Plan je onderhoud. Een schone installatie die goed is afgesteld, haalt een hoger rendement. Dat scheelt juist in de maanden waarin het toestel het hardst werkt.